Projekt FIREGEN
Ocena wpływu czynników środowiska pracy na zdrowie strażaków Państwowej i Ochotniczej Straży Pożarnej
Zobacz naszą stronę na Fb
Strażacy w Polsce cieszą się najwyższym zaufaniem społecznym spośród wszystkich grup zawodowych. Ich praca wymaga odwagi, ponadprzeciętnej sprawności fizycznej, dobrego stanu zdrowia oraz ciągłego doskonalenia wiedzy i umiejętności. Jest to jednocześnie służba związana z narażeniem na szeroki katalog czynników szkodliwych, takich jak toksyczne produkty spalania, stres, zaburzenia rytmu dobowego, wysoka temperatura czy skrajny wysiłek fizyczny.
Każdy pożar ma unikalny przebieg, zależny między innymi od warunków wentylacji oraz rodzaju spalanych materiałów. Niezależnie jednak od tych różnic, podczas pożaru powstaje złożona mieszanina substancji toksycznych, obejmująca między innymi wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), lotne i półlotne związki organiczne, dioksyny, furany oraz metale ciężkie.
W 2022 roku Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaklasyfikowała narażenie zawodowe strażaków jako „rakotwórcze dla ludzi”, zaliczając je do grupy 1. Jest to najwyższa kategoria zagrożenia, wskazująca na istnienie silnych dowodów naukowych potwierdzających związek między narażeniem zawodowym strażaków a występowaniem chorób nowotworowych (między innymi z międzybłoniakiem oraz rakiem pęcherza moczowego).
7 lutego 2024 r. Parlament Europejski zatwierdził zmiany w tzw. „dyrektywie CMR”, regulującej kwestie ochrony pracowników przed narażeniem na substancje rakotwórcze, mutagenne oraz działające szkodliwie na rozrodczość. W komunikacie czytamy:
„Światowa Organizacja Zdrowia sklasyfikowała narażenie zawodowe strażaków jako rakotwórcze. Ich narażenie zawodowe obejmuje różne zagrożenia wynikające z pożarów i zdarzeń niezwiązanych z pożarami. Strażacy mogą być narażeni na działanie bardzo szerokiej gamy substancji chemicznych występujących w powietrzu (…). Dlatego ważne jest, aby pracodawcy strażaków i personelu służb ratunkowych ocenili, zgodnie z dyrektywą 2004/37/WE, ryzyko narażenia i podjęli niezbędne środki w celu ochrony zdrowia tych pracowników.”
Służba w straży pożarnej stanowi również istotne obciążenie dla układu krążenia. Zaburzenia rytmu dobowego, intensywny wysiłek fizyczny, stres emocjonalny, wysoka temperatura, odwodnienie oraz kontakt z zanieczyszczeniami środowiskowymi mogą zwiększać ryzyko wystąpienia ostrych zdarzeń sercowo-naczyniowych.
Według wyników naszych wstępnych badań nagłe zatrzymanie krążenia o przypuszczalnie nieurazowym pochodzeniu było najczęstszym mechanizmem zgonów podczas służby wśród strażaków w Polsce.
Strażacy ryzykują swoje życie, aby ratować innych, ale wracając z pożarów, niosą niewidzialny toksyczny ciężar, który po cichu zwiększa ryzyko zachorowania na poważne choroby, w tym nowotwory.
W wielu krajach, między innymi w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Portugalii, prowadzone są badania nad wpływem szkodliwych czynników występujących w środowisku pracy na zdrowie strażaków.
W Polsce temat profilaktyki nowotworowej jest od kilku lat nagłaśniany przez środowisko pożarnicze. Mimo rosnącej świadomości zagrożeń, w Polsce do tej pory nie prowadzono w tym kierunku systemowych badań, które mogłyby stanowić naukowe wsparcie dla decydentów w procesie ciągłego doskonalenia systemu ochrony zdrowia strażaków.
Tymczasem tylko wiedza oparta na rzetelnych dowodach naukowych może realnie przyczynić się do poprawy ochrony ich zdrowia.
Dlatego powstała Inicjatywa badawczo-edukacyjna FIREGEN, której głównym celem jest kompleksowa ocena wpływu czynników szkodliwych, na które narażeni są strażacy, na biologiczne obciążenie ich organizmów (aspekt badawczy), transfer tej wiedzy do środowiska ratowniczego (aspekt edukacyjny) oraz zaproponowanie rozwiązań, które pozwolą chronić zdrowie strażaków (aspekt praktyczny).
Podczas badań chcemy odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób ekspozycja na warunki występujące podczas pożaru — w tym toksyczne produkty spalania, wysoką temperaturę, stres i intensywny wysiłek fizyczny — wpływa na biologiczne obciążenie organizmu.
Następstwem takiej ekspozycji mogą być między innymi stres oksydacyjny, uszkodzenia DNA, zmiany epigenetyczne, ostre i przewlekłe stany zapalne oraz przeciążenie układu sercowo-naczyniowego.
Te wczesne, często niedostrzegalne jeszcze zmiany biologiczne mogą poprzedzać wystąpienie poważnych konsekwencji zdrowotnych, w tym chorób nowotworowych i chorób serca.
Trzy filary badań w Projekcie FIREGEN
Udział w badaniu jest bezpieczny, dobrowolny i anonimowy. Wszystkie próbki biologiczne oraz zebrane dane zostaną zakodowane i całkowicie zanonimizowane. Żadna osoba trzecia nie uzyska dostępu do danych osobowych uczestników.
Badanie spełnia wymagania rygorystyczne wymogi dotyczące ochrony danych osobowych i zostało zaakceptowane przez komisję bioetyczną Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.
Pobieranie próbek i wykonywanie badań zostanie powierzone wykwalifikowanemu personelowi medycznemu.
Filar 1
BADANIA POLIGONOWE
Pobieranie próbek biologicznych po ekspozycji na warunki pożarowe podczas ćwiczeń w kontenerach ogniowych.
Filar 2
BADANIA TERENOWE W JRG
Pobieranie próbek biologicznych (moczu) po ekspozycji na warunki pożarowe podczas prawdziwych zdarzeń.
Filar 3
BADANIA KARDIOLOGICZNE
Monitorowanie zmienności akcji serca podczas 24-godzinnej służby.
Filar I - badania poligonowe
Pobieranie próbek zostanie przeprowadzone w dwóch etapach: przed ekspozycją oraz po standardowym ćwiczeniu w warunkach wysokiej temperatury, realizowanym w kontenerze ogniowym.
W ramach badania planuje się pobranie:
- moczu,
- krwi,
- kondensatu wydychanego powietrza,
- wymazu z nosogardzieli,
- wymazów ze skóry i ŚOI.
Zostaną również wykonane badania EKG oraz echo serca. Wymazy ze skóry i odzieży umożliwią ocenę, jakie substancje osadzają się na powierzchni ciała oraz na środkach ochrony indywidualnej.
Większość procedur — w tym pobranie moczu i wymazów oraz wykonanie EKG i echa serca — ma charakter nieinwazyjny. Pobranie krwi jest procedurą mało inwazyjną.
W pobranych próbkach oznaczane będą między innymi biomarkery narażenia, takie jak metabolity WWA, oraz markery wczesnego efektu biologicznego, obejmujące markery stresu oksydacyjnego, uszkodzeń DNA, zmian epigenetycznych, toksyczności i obciążenia układu sercowo-naczyniowego.
Uzupełnieniem badań będzie krótka, anonimowa ankieta dotycząca stanu zdrowia, przebiegu służby oraz stosowania środków ochrony indywidualnej.
Filar II - badania terenowe w JRG
Planujemy rozmieścić zamrażarki laboratoryjne w wybranych jednostkach ratowniczo-gaśniczych. Strażacy, którzy dobrowolnie zgodzą się na udział w projekcie otrzymają pojemniki na mocz oraz dokładną instrukcję. Po ekspozycji na warunki pożarowe podczas służby zostaną poproszeni o oddanie moczu w odpowiedniej sekwencji.
W przypadku pobierania próbek przed pożarem, każdy uczestniczący strażak poproszony zostanie o oddanie próbki moczu w momencie, kiedy nie brał udziału w akcji gaśniczej co najmniej 7 dni przed pobraniem próbek.
Filar III - badania kardiologiczne
Nagłe zatrzymanie krążenia o przypuszczalnej przyczynie nieurazowej jest najczęstszą przyczyną nagłych zgonów w trakcie wykonywania obowiązków służbowych wśród strażaków.
Ostatnim filarem projektu jest ocena wpływu stresu związanego z alarmowaniem na układ autonomiczny. Praca strażaka charakteryzuje się nieprzewidywalnością – organizm musi być gotowy do przejścia ze stanu głębokiego spoczynku (często podczas snu na służbie) do maksymalnej mobilizacji w ciągu kilkudziesięciu sekund od usłyszenia sygnału alarmowego.
Naszą hipotezą badawczą jest, że stres związany z nagłym alarmem oraz jazda pojazdem uprzywilejowanym powodują gwałtowne wycofanie komponenty przywspółczulnej na rzecz dominacji współczulnej (m.in. wyrzut katecholamin, przyspieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia krwi).
Badanie polega więc na monitorowaniu akcji serca strażaków podczas 24-godzinnej służby przy użyciu urządzenia Holter EKG, które pozwoli na uchwycenie momentów arytmii i zmian w funkcjonowaniu mięśnia sercowego.
Kto przeprowadzi badania?
Badanie będzie prowadzone przez zespół naukowców z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego oraz Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Dlaczego warto wziąć udział?
Zrozumienie mechanizmów biologicznego obciążenia organizmu strażaków stanowi fundament skutecznej profilaktyki zdrowotnej w służbie. Udział w projekcie jest realnym wkładem w opracowanie nowoczesnych zasad ochrony zdrowia strażaków PSP i OSP.
Wyniki badań mogą przyczynić się do:
- rozszerzenia i udoskonalenia zakresu badań okresowych,
- opracowania skuteczniejszych procedur profilaktycznych,
- trafniejszej oceny ryzyka zdrowotnego po akcjach i ćwiczeniach,
- stworzenia praktycznych rekomendacji chroniących zdrowie całej formacji,
- opracowania skuteczniejszych standardów dekontaminacji,
- projektowania nowocześniejszych środków ochrony indywidualnej,
- wdrożenia ukierunkowanego biomonitoringu w medycynie pracy strażaków.
Wczesne wykrywanie niepokojących zmian biologicznych może zwiększyć szansę na skuteczne leczenie oraz zachowanie zdrowia przez wiele lat.
Projekt umożliwi również porównanie uzyskanych wyników z rezultatami badań prowadzonych przez zagraniczne ośrodki, między innymi NIOSH i UL FSRI, oraz przyczyni się do harmonizacji standardów ochrony zdrowia strażaków.
W dalszej perspektywie może także zwiększyć szansę na wprowadzenie w Polsce przepisów ustanawiających domniemanie związku określonych chorób ze służbą (legislacji domniemanej).
Biorąc udział w projekcie FIREGEN, dostarczasz nauce niezwykle cennych danych. Pomagasz chronić nie tylko własne zdrowie, lecz także budować bezpieczniejszą przyszłość wszystkich strażaków.
Przyczyniasz się do tego, aby po każdej służbie mogli bezpiecznie wracać do swoich rodzin i jak najdłużej cieszyć się dobrym zdrowiem.
